Een geschil met een Duitse partij roept direct twee verschillende vragen op: wie is de bevoegde rechter en welk recht is van toepassing? Bevoegdheid en toepasselijk recht vallen niet automatisch samen en worden zowel in Nederlands als Duitsland in de verordeningen Brussel I bis, Rome I en Rome II geregeld. Een Duitse rechter kan Nederlands recht toepassen, terwijl een Nederlandse rechter Duits recht kan toepassen. Juist daarom is het verstandig om forumkeuze, rechtskeuze, contractstukken en feiten vroeg te controleren. Op deze pagina geven onze advocaten voor Nederlands en Duits procesrecht een helder overzicht over internationale bevoegdheid en rechtskeuze.
De hoofdregel is de rechter van de woon- of vestigingsplaats van de verweerder. Is uw wederpartij in Duitsland gevestigd, dan is de Duitse rechter vaak het vertrekpunt. Bij overeenkomsten kan daarnaast bijzondere bevoegdheid bestaan bij de plaats van uitvoering: bij koop is dat doorgaans de plaats van levering en bij diensten de plaats waar de diensten zijn of hadden moeten worden verricht. Bij onrechtmatige daad kan de plaats waar het schadebrengende feit zich heeft voorgedaan relevant zijn. Exclusieve bevoegdheden, bijvoorbeeld bij bepaalde vastgoed- of registerzaken, gaan voor. Welke regel doorslaggevend is, hangt af van de concrete vordering, het contract en de feiten.
De Brussel I bis-verordening, ook wel aangeduid als de EEX-verordening, bevat binnen haar toepassingsgebied regels over internationale bevoegdheid en over erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen in civiele en handelszaken. Voor een Nederlands-Duits geschil geeft zij dus het juridische kader om te bepalen bij welke rechter een procedure kan of moet worden gestart. De verordening bepaalt niet welk materieel recht de rechter toepast. Die afzonderlijke vraag wordt in veel gevallen beantwoord aan de hand van Rome I of Rome II – verordening.
| Onderwerp | Forumkeuzebeding | Rechtskeuzebeding |
| Bepaalt | Welke rechter bevoegd is | Welk recht van toepassing is |
| Juridisch kader | Brussel I bis | Rome I |
| Praktisch gevolg | Waar wordt geprocedeerd? | Volgens welk nationaal recht wordt beslist? |
Beide bedingen moeten afzonderlijk worden overeengekomen. Een forumkeuze voor Duitsland betekent niet automatisch dat Duits recht geldt; een keuze voor Duits recht maakt de Duitse rechter evenmin automatisch bevoegd. De geldigheid, instemming, opname in algemene voorwaarden en reikwijdte verdienen aandacht. Ook dwingende regels en beschermende bevoegdheidsregels voor bijvoorbeeld consumenten, werknemers en verzekerden kunnen de werking beperken.
Rome I ziet op contractuele verbintenissen. Partijen kunnen in beginsel kiezen voor Nederlands of Duits recht. Zonder rechtskeuze gelden aanknopingsregels per contracttype. Bij koop is in beginsel het recht van de gewone verblijfplaats van de verkoper relevant; bij dienstverlening is dat doorgaans het recht van de dienstverlener. Voor distributieovereenkomsten is het recht van de gewone verblijfplaats van de distributeur het uitgangspunt. Dwingend recht, bijzondere bescherming en een kennelijk nauwere band met een ander land kunnen de uitkomst beïnvloeden. Bij internationale koop van roerende zaken moet ook het Weens Koopverdrag (CISG) worden beoordeeld. Een keuze voor Nederlands of Duits recht sluit het CISG niet automatisch uit; daarvoor is doorgaans een duidelijke uitsluiting nodig.
Rome II betreft niet-contractuele verbintenissen, waaronder onrechtmatige daad. Hoofdregel is het recht van het land waar de directe schade ontstaat. Dat is niet zonder meer hetzelfde als de plaats waar de gebeurtenis die de schade heeft veroorzaakt plaatsvond. Rome II kent uitzonderingen, bijvoorbeeld bij een gemeenschappelijke gewone verblijfplaats of een kennelijk nauwere band met een ander land. Voor productaansprakelijkheid gelden bijzondere aanknopingsregels. Daarom moet eerst helder zijn of de vordering contractueel, niet-contractueel of deels beide is.
De Netherlands Commercial Court (NCC) kan een optie zijn bij een internationaal civiel of handelsgeschil. De NCC is onderdeel van de Rechtbank Amsterdam. Partijen moeten uitdrukkelijk overeenkomen dat de procedure in het Engels wordt gevoerd, doorgaans via een geldige NCC-forumkeuze. De NCC is niet automatisch bevoegd omdat één partij Duits is. Neem ook de bijzondere griffierechten mee in de afweging.
Als de Duitse rechter internationaal bevoegd is, volgt de interne verdeling. De vraag is onder andere, welke Duitse gerechtelijke instantie naar soort zaak en geschilwaarde bevoegd is. Bij civiele vermogensrechtelijke geschillen gaat het meestal om de keuze tussen het Amtsgericht, een lokale Duitse rechtbank voor kleinere civiele zaken en het Landgericht, een regionale rechtbank voor grotere civiele zaken. Sinds 1 januari 2026 bedraagt de algemene grens € 10.000, met uitzonderingen die per zaak moeten worden gecontroleerd. Örtliche Zuständigkeit is de plaatselijke bevoegdheid: welke rechtbank in welke plaats behandelt de zaak? De woon- of vestigingsplaats van de verweerder en soms de plaats van uitvoering zijn belangrijke aanknopingspunten. Bij het Landgericht en hogere instanties geldt doorgaans Anwaltszwang: verplichte procesvertegenwoordiging. Bij het Bundesgerichtshof, het hoogste gerechtshof voor civiele en strafzaken, mogen uitsluitend speciaal bij de BGH toegelaten advocaten optreden. Lees ook onze pagina over Duits procesrecht: procederen in Duitsland. Voor geschilwaarde, advocaatkosten en proceskosten verwijzen wij naar de pagina Kosten van een procedure in Duitsland.
De hoofdlijn van het verloop van een civiele Duitse procedure is:
De eiser dient het Klageschrift (de dagvaarding) in, met onder meer partijen, vordering en feitelijke onderbouwing. De Klage (de rechtsvordering of procedure) wordt door de daaropvolgende betekening ingesteld. De rechtbank stelt een termijn voor het indienen van de conclusie van antwoord (Klageerwiderung). Overschrijding kan processuele gevolgen hebben.
Volgens § 278 ZPO gaat aan de mondelinge behandeling in beginsel een schikkingszitting vooraf, tenzij al een eerdere verzoeningspoging heeft plaatsgevonden of een schikking kennelijk geen kans van slagen heeft. Het beginsel van processuele partijautonomie houdt in dat partijen bepalen of en waarover wordt geprocedeerd en welke vorderingen worden ingesteld. Dat verschilt van de verantwoordelijkheid van partijen voor de processtof (Verhandlungs– of Beibringungsgrundsatz): partijen brengen in beginsel zelf de relevante feiten en bewijsmiddelen aan. Via een formele kennisgeving van het geschil aan een derde kan een partij een derde van het geschil in kennis stellen; die derde wordt daardoor niet automatisch procespartij. Hoger beroep en beroep in cassatie zijn mogelijke, maar niet opeenvolgende rechtsmiddelen.
Heeft uw onderneming een Duitse rechtsvordering of andere processtukken ontvangen? Onze Duitse advocaten beoordelen in het Nederlands welke rechter bevoegd is, welk recht geldt en welke stappen binnen de gestelde termijn nodig zijn.
Bespreek uw processtuk met een Duitse advocaat
Een conservatoir beslag naar Duits recht kan onder voorwaarden dienen voor de voorlopige veiligstelling van bepaalde geldvorderingen. Een voorlopige voorziening naar Duits recht is bedoeld voor bijvoorbeeld een tijdelijk verbod of een andere voorlopige regeling. Beide maatregelen stellen eigen Duitse eisen aan spoed, onderbouwing en bewijs. De einstweilige Verfügung is daarom niet zonder voorbehoud gelijk te stellen aan het Nederlandse kort geding. Soms is daarnaast of daarna een bodemprocedure nodig. Wie onmiddellijke bescherming nodig heeft, doet er goed aan bewijs en processtrategie direct te laten beoordelen.
Fictief voorbeeld, geen individueel advies: een Nederlandse producent verkoopt goederen aan een Duitse afnemer. Bij een betalingsgeschil wordt eerst vastgesteld waar de goederen zijn geleverd en of een forumkeuze geldig is overeengekomen. Vervolgens wordt de rechtskeuze beoordeeld. Ontbreekt die, dan kan Rome I naar het recht van de verkoper wijzen, maar contracttype en feiten blijven bepalend. Ook moet worden nagegaan of het CISG van toepassing is of is uitgesloten. De bevoegde rechter en het toepasselijke recht kunnen dus verschillend uitpakken.
H2: Advocaat voor Duits procesrecht
Bij Van Diepen van der Kroef zijn vijf Duitse advocaten (Rechtsanwälte) werkzaam en wij ondersteunen al jaren Nederlandse bedrijven bij geschillen in Duitsland. Neem gerust contact met ons op via onderstaand formulier of rechtstreeks met onze partner en Duitse advocaat Joachim Staab.
Neem contact op met de Duitse afdeling
Vaak is de rechter van de woon- of vestigingsplaats van de verweerder bevoegd. Bij een Duitse onderneming wijst dat geregeld naar Duitsland. Een geldig forumkeuzebeding, de plaats van levering of dienstverlening, bijzondere bevoegdheid en exclusieve of beschermende regels kunnen echter tot een andere uitkomst leiden.
Brussel I bis gaat over internationale bevoegdheid: welke rechter mag de zaak behandelen? Rome I gaat over het toepasselijke recht bij contractuele verbintenissen. De verordeningen beantwoorden dus verschillende vragen. Een keuze voor een Nederlandse rechter zegt op zichzelf niets over de vraag of Nederlands of Duits contractenrecht geldt.
Ja. Een Duitse rechter kan Nederlands recht toepassen wanneer Rome I, Rome II of een geldig rechtskeuzebeding daartoe leidt. Omgekeerd kan een Nederlandse rechter Duits recht toepassen. Dit onderscheid is belangrijk voor bewijs, inhoudelijke argumentatie en de keuze van de juiste juridische begeleiding.
Nee. Een forumkeuzebeding wijst de rechter of het forum aan; een rechtskeuzebeding wijst het toepasselijke materiële recht aan. Controleer beide bepalingen apart op instemming, geldigheid en reikwijdte. Bij internationale koop moet bovendien worden nagegaan of het CISG geldt of uitdrukkelijk is uitgesloten.
Noteer onmiddellijk de ontvangstdatum en alle gerechtelijke termijnen. Verzamel het contract, algemene voorwaarden, correspondentie en bewijsstukken. Laat vervolgens snel beoordelen welke rechter bevoegd is, welk recht geldt en welke reactie nodig is. Een te late of onvoorbereide reactie kan de procespositie schaden.
Bij het Landgericht en hogere instanties geldt in beginsel verplichte procesvertegenwoordiging. Bij het Amtsgericht is dat niet steeds verplicht, maar bij een grensoverschrijdend geschil is gespecialiseerde begeleiding vaak verstandig. Voor procedures bij het Bundesgerichtshof gelden aanvullende eisen aan de toegelaten advocaat.
Laat forumkeuze, rechtskeuze, bevoegde rechter, ontvangen processtukken en termijnrisico tijdig beoordelen. Onze praktijk biedt Nederlandstalige begeleiding door Duitse advocaten en heeft ervaring met grensoverschrijdende Nederlands-Duitse geschillen. Zo krijgt u vóór een procedure of inhoudelijk verweer helderheid over de meest passende processtrategie.
Datum van publicatie: 25.09.2026, auteur: Joachim Staab, Duitse advocaat (Rechtsanwalt)
